Tehlikeli madde taşımada bir eksik, kaza olmasa bile seferi durdurur. Denetimde turuncu plakası ürünle uyuşmayan, tank kodu yükü karşılamayan ya da yazılı talimatı eksik bir araç yolda bekletilir; ceza ve sorumluluk yalnız taşımacıya değil gönderene ve dolduran tesise de uzanabilir. Bu yüzden ADR'li bir seferi üç soruyla başlatırız: ürün tam olarak nedir, hangi tank onu taşıyabilir, hangi evrak yanında olmalıdır.
Bu soruların cevabı ürünün güvenlik bilgi formunda (SDS) ve ADR'nin kurallarında yazılıdır. Aşağıda tank kodundan turuncu plakaya, SRC5'ten tünel koduna kadar bir ADR'li seferin bileşenlerini sırayla açıklıyoruz. Taşıdığımız ürünlerin listesi ve her birinin ADR künyesi bu sayfada ayrıca yer alıyor.
ADR nedir, Türkiye'de nasıl uygulanır?
ADR, tehlikeli malların karayoluyla uluslararası taşınmasına ilişkin Avrupa anlaşmasıdır. Hangi maddenin tehlikeli sayılacağını, nasıl sınıflandırılacağını, hangi ambalaj ya da tankla taşınacağını, araçta hangi işaretin bulunacağını, sürücünün hangi eğitimi alacağını ve seferde hangi evrakın taşınacağını tek bir kurallar bütününde toplar. Kurallar iki yılda bir güncellenir.
Türkiye ADR'ye taraftır ve kuralları yurt içi taşımada da Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı'nın Tehlikeli Malların Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmeliği ile uygular. Yani İzmit'ten Ankara'ya giden bir asit tankeri de ADR'nin araç, tank, sürücü ve evrak şartlarına tabidir. Yönetmelik ayrıca tehlikeli madde ile faaliyet gösteren işletmelere danışman istihdamı ve kayıt tutma gibi ulusal yükümlülükler getirir.
ADR belgesi nedir? Akaryakıt taşıma kuralları
Tank kodu nasıl okunur?
ADR her tehlikeli sıvı için asgari bir tank kodu belirler ve aracın ADR uygunluk belgesinde tankın kodu yazar. Kod dört parçadan oluşur. Birinci harf tank tipidir: L sıvı maddeler içindir. İkinci parça hesap basıncıdır: rakam bar cinsinden basıncı verir (ör. 4 = 4 bar), G ise asgari hesap basıncının ADR'nin genel tank yapım kurallarındaki (6.8.2.1.14) değerlere göre belirlendiğini gösterir. Üçüncü harf dolum ve boşaltma ağızlarının düzenini anlatır: A alttan dolum ya da boşaltma ve iki kapama, B alttan dolum ya da boşaltma ve üç kapama demektir.
Dördüncü harf havalandırma ve emniyet donanımıdır: V havalandırma cihazlı tank, F alev tutuculu havalandırma cihazlı tank, N havalandırma cihazı olmayan ve hermetik de olmayan tank, H hermetik kapalı tanktır. Böylece L4BN, 4 bar hesap basınçlı, alttan üç kapamalı, havalandırmasız ve hermetik olmayan bir sıvı tankını; LGBF ise asgari hesap basıncı G'ye göre belirlenen, alttan üç kapamalı, alev tutuculu havalandırma cihazı olan bir sıvı tankını tarif eder. Kodun sonundaki (+) işareti, daha yüksek kodlu bir tankın o ürün için serbestçe kullanılamayacağını belirtir.
| KOD | OKUNUŞU | TİPİK ÜRÜN |
|---|---|---|
| LGBF | Sıvı · G basıncı · alttan 3 kapama · alev tutuculu havalandırma | Benzin, toluen, etanol |
| LGBV | Sıvı · G basıncı · alttan 3 kapama · havalandırmalı | Motorin |
| L4BN | Sıvı · 4 bar · alttan 3 kapama · havalandırmasız, hermetik değil | Asitler, kostik |
| L4BH | Sıvı · 4 bar · alttan 3 kapama · hermetik | Metanol |
| L4BV(+) | Sıvı · 4 bar · alttan 3 kapama · havalandırmalı · hiyerarşi kısıtlı | Sodyum hipoklorit |
Kimyasal taşıma Tanker çeşitleri
Turuncu plaka ve tehlike numarası
Turuncu plaka, tehlikeli madde taşıyan aracın önünde ve arkasında bulunan turuncu renkli levhadır. Tankerlerde plakanın üst satırında tehlike tanımlama numarası, alt satırında maddenin UN numarası yazar. Örneğin motorinde 30/1202, benzinde 33/1203, sülfürik asitte 80/1830 görülür. Bu iki sayı, kazada ilk gelen ekibe aracın ne taşıdığını ve nasıl müdahale edileceğini saniyeler içinde söyler.
Tehlike numarasının ilk rakamı ana tehlikeyi gösterir: 3 alevlenir sıvı, 8 aşındırıcı, 6 zehirli. Rakamın tekrarı tehlikenin şiddetini artırır; 33 kolay alevlenir sıvıyı anlatır. Sıfır, ek bir tehlike olmadığını gösterir. Numaranın önündeki X harfi ise maddenin suyla tehlikeli biçimde tepkimeye girdiğini, müdahalede su kullanılmaması gerektiğini bildirir. Plakaya ek olarak tankın yanlarında ve arkasında tehlike etiketleri bulunur.
Araç ve sürücü: ADR uygunluk belgesi ve SRC5
Tehlikeli sıvı taşıyan tanker, ADR uygunluk belgesine sahip olmalıdır. Bu belge aracın elektrik donanımı, fren sistemi, yangın önlemleri ve tankın kendisi muayeneden geçtikten sonra verilir, yıllık muayeneyle yenilenir. Belgede tank kodu ve taşınabilecek maddeler yazar; belge yükü karşılamıyorsa sefer yapılamaz. Tankın kendisinin de periyodik basınç ve sızdırmazlık muayeneleri ayrıca yapılır.
Sürücü tarafında ise SRC5 belgesi gerekir. SRC5, Türkiye'de tehlikeli madde taşıyan sürücülere verilen ADR sürücü eğitim belgesidir. Tanker sürücüsü temel eğitime ek olarak tank uzmanlık eğitimini de tamamlamış olmalıdır. Belge beş yıl geçerlidir ve yenileme eğitimiyle uzatılır. Araçta ayrıca yangın söndürücüler, takoz, uyarı işaretleri, göz koruması ve yazılı talimatta sayılan kişisel koruyucu donanım bulunur.
Sefer evrakı: taşıma evrakı ve yazılı talimat
ADR taşıma evrakı, aracın ne taşıdığını resmi olarak tanımlayan belgedir. İçinde UN numarası, uygun sevkiyat adı, tehlike etiketi numaraları, ambalaj grubu, tünel kısıtlama kodu, toplam miktar ile gönderen ve alıcının adı ve adresi bulunur. Bu bilgilerin doğruluğundan gönderen sorumludur; biz evrakı SDS ile karşılaştırarak kontrol ederiz.
Yazılı talimat ise kaza ya da acil durumda sürücünün ne yapacağını anlatan standart belgedir. Sürücünün anlayabileceği dilde olur, kabinde kolay ulaşılır bir yerde tutulur ve her tehlike etiketi için alınacak önlemleri ve gereken koruyucu donanımı sayar. Bunlara ek olarak araçta ADR uygunluk belgesi, sürücünün SRC5 belgesi, irsaliye ve yükleme belgesi bulunur.
Tünel kodu ve rota planı
Tünel kısıtlama kodu, tehlikeli madde taşıyan aracın hangi kategorideki tünellerden geçebileceğini belirler. Tüneller A'dan E'ye kadar kategorilere ayrılır; E en kısıtlı kategoridir. Ürünün tünel kodu taşıma evrakında parantez içinde yazar. Örneğin (E) kodlu bir asit E kategorisi tünellerden geçemez; (D/E) kodlu motorin ya da benzin tankla taşınırken D ve E kategorisi tünellerden geçemez; (-) ise kısıtlama olmadığını gösterir.
Rotayı planlarken güzergâhtaki tünelleri, köprü ve şehir içi kısıtlamaları ve yerel yönetimlerin tehlikeli madde araçlarına getirdiği saat sınırlamalarını birlikte değerlendiririz. Kısıtlı bir tünel, seferin süresini ve dolayısıyla navlunu doğrudan etkileyebilir; bu nedenle tünel kodu teklif aşamasında hesaba katılır.
TMGD ve gönderenin sorumlulukları
Tehlikeli madde güvenlik danışmanı (TMGD), tehlikeli madde gönderen, dolduran, taşıyan ya da boşaltan işletmelerin mevzuata uygun çalışmasını denetleyen, eğitim veren ve kaza raporlarını hazırlayan belgeli uzmandır. Yönetmelik bu işletmelerin bir TMGD ile çalışmasını zorunlu tutar. TMGD'niz tesisinizin dolum ve boşaltma kontrol listelerini hazırlar; biz sahada bu listelere uygun hareket ederiz.
Gönderenin başlıca sorumlulukları şunlardır: ürünü doğru sınıflandırmak, güncel SDS'yi ve taşıma evrakı için gereken bilgileri vermek, yalnız o ürüne uygun ve onaylı tankla sevkiyat yapmak. Dolduran tesis ise yüklemeden önce tankın uygunluğunu, doluluk oranını ve kapamaların sızdırmazlığını kontrol eder. Sorumluluk zincirinin her halkası belgeyle kayda geçtiğinde denetimde sorun çıkmaz.
ADR'li sefer için teklif: bizden ne isteyin, bize ne verin
Doğru teklif için ihtiyacımız olan bilgiler kısadır: ürünün adı ve UN numarası, güncel SDS, miktar (ton ya da litre), yükleme yeri, teslim adresi, tarih ve boşaltma şekli (pompa, kompresör ya da gravite). SDS'den tank kodunu, tank malzemesini, sefer miktarını ve tünel kısıtını çıkarırız; aracı bu bilgilere göre seçeriz.
Navlunu mesafe, ürünün gerektirdiği tank tipi, yükleme öncesi temizlik, bekleme süresi, rota kısıtları ve dönüş yükü ihtimali belirler. ADR'li yükte araç ve sürücü şartları sabit olduğu için aynı mesafedeki kuru yük navlunuyla kıyaslanmaz. Bilgileri gönderin, teklifimizi tank kodu ve evrak listesiyle birlikte, bekletmeden yazılı olarak iletelim.