Tanker çeşitleri: hangi sıvı hangi tankla taşınır?
Her tanker her sıvıyı taşımaz. Akaryakıt, gıda, kimyasal, bitüm ve su için tanklar malzemesi, bölmesi, ısıtması ve donanımıyla birbirinden ayrılır. Bu yazıda başlıca tanker çeşitlerini, neyi taşıdıklarını ve neden birbirinin yerine kullanılamadıklarını anlatıyoruz.
Tanker çeşitlerini ayırmanın en doğru yolu taşınan ürüne bakmaktır. Ürün tankın malzemesini, iç yüzeyini, bölme sayısını, ısıtma ihtiyacını, vana ve pompa donanımını belirler. Bir akaryakıt tankeri ile süt tankeri dışarıdan benzer görünebilir; ama biri alüminyum ve bölmeli, öteki izoleli paslanmaz çeliktir ve birinin işini öteki yapamaz.
Aşağıdaki karşılaştırma tablosunda tanker çeşitlerini tek bakışta görebilirsiniz. Ardından her çeşidi ayrı ayrı açıyor, sonda da sıvı tankeri sanılan ama aslında başka sınıfa giren araçlara değiniyoruz. Tankerin genel tanımını ve gövde tiplerini (kamyon, yarı römork, izotank) ayrı bir yazıda anlattık.
Tanker çeşitleri tek tabloda
Tablo, en yaygın tanker çeşitlerini malzeme ve tipik yük açısından karşılaştırıyor. Hacimler yarı römork tanker içindir; aynı çeşitlerin kamyon üstü daha küçük örnekleri de vardır.
Tablodaki ayrım keyfi değildir. Akaryakıt tankında kalan iz miktardaki ürün sütü kullanılmaz hale getirir; asidin temas ettiği kaplamasız çelik tank birkaç seferde delinir; ısıtmasız tanka yüklenen bitüm yolda katılaşır. Çeşit seçimi taşımanın ilk ve en önemli kararıdır.
| ÇEŞİT | MALZEME | TİPİK HACİM | TAŞIDIĞI YÜK |
|---|---|---|---|
| Akaryakıt tankeri | Alüminyum ya da çelik, 3-6 bölme | 30-36 m³ | Motorin, benzin, jet yakıtı |
| Krom gıda tankeri | 304/316L paslanmaz, izoleli | 28-32 m³ | Süt, bitkisel yağ, şurup |
| Kimyasal tanker | 316L paslanmaz ya da kaplı çelik | 13-32 m³ | Asit, kostik, solvent |
| Isıtmalı tanker | İzoleli çelik, brülör ya da serpantin | 28-32 m³ | Bitüm, fuel oil, melas |
| Su tankeri | Paslanmaz ya da kaplı çelik | 20-32 m³ | İçme ve kullanma suyu |
| İzotank | Paslanmaz, konteyner çerçeveli | 21-26 m³ | İthalat ve ihracat sıvıları |
Akaryakıt tankeri
Akaryakıt tankeri, birbirinden ayrılmış 3-6 bölmeden oluşur ve çoğunlukla alüminyumdan yapılır. Alüminyum hafif olduğu için daha çok ürün taşınır. Bölmeler aynı seferde iki ayrı ürünün ya da iki ayrı teslim noktasının yükünü taşımaya imkân verir. Dolum alttan, API kaplinlerle yapılır; dolum sırasında çıkan buhar geri kazanım hattıyla terminale döner.
Bu tankerlerde her bölmenin alt vanası, taşma önleyici sensörü ve topraklama bağlantısı vardır. Benzin, motorin ve jet yakıtı aynı tip tankerle taşınabilir; ancak havacılık yakıtı için yalnız bu ürüne ayrılmış tanker tercih edilir, çünkü ürünün saflığı uçuş güvenliğini doğrudan etkiler. Akaryakıt görmüş tanker hiçbir koşulda gıdaya geçmez.
Tablodaki hacimler tipik değerlerdir. Aynı çeşidin içinde de farklar vardır: bölme sayısı, pompa ya da kompresör donanımı, alt veya üst boşaltma, izolasyon kalınlığı ve tank kodu araçtan araca değişir. Bu yüzden çeşidi belirledikten sonra aracın kendi belgelerine, yani tank kodu, son muayene tarihi ve kalibrasyon belgesine de bakarız.
Akaryakıt taşıma Akaryakıt taşıma kuralları
Krom gıda tankeri
Sahada 'krom tanker' denen araç, aslında paslanmaz çelikten yapılmış gıda tankeridir. İç yüzeyi pürüzsüz, kaynakları taşlanmış ve parlatılmıştır; ürün tutunacak köşe ya da çatlak bırakılmaz. Gövde izolelidir, böylece süt yolda soğuk, bitkisel yağ ya da glikoz şurubu ise ılık kalır. Bölmeli ya da tek gözlü olabilir; süt toplamada çok bölmeli tanklar yaygındır.
Krom tanker yalnız gıdaya ayrılır ve her yüklemeden önce yıkanıp yıkama belgesiyle yola çıkar. Yük sahibinin önceki üç yükü sorması bu alanda olağandır. Paslanmaz çeliğin neden 'krom' diye anıldığını ve 304 ile 316L arasındaki farkı ayrı bir yazıda ayrıntılı anlattık.
Krom tanker nedir? Sıvı gıda taşıma
Kimyasal tanker: paslanmaz ve kaplamalı
Kimyasal tankerler iki ana grupta toplanır. Paslanmaz çelik tanklar, özellikle 316L kalitesinde olanlar, sıvı kostik, fosforik asit, metanol ve solventlerin çoğunda kullanılır. Kaplamalı tanklar ise iç yüzeyi kauçuk ya da polietilenle kaplanmış çelik tanklardır; hidroklorik asit ve sodyum hipoklorit gibi paslanmaz çeliğe bile saldıran ürünler bu tanklarla taşınır.
Hangi tankın uygun olduğunu ürünün güvenlik bilgi formu (SDS) ve malzeme uyumu belirler. Sülfürik asit çok yoğun olduğu için asit tankları 13-20 m³ ile küçük tutulur. Boşaltma çoğu zaman kompresörle, tank üstüne hava basılarak yapılır; böylece pompa asidin içinden geçmez. Kimyasal tanker kodu, ürünün ADR'de istediği tank kodunu karşılamak zorundadır.
Kimyasal taşıma Hidroklorik asit taşıma
Isıtmalı tanker
Bazı sıvılar oda sıcaklığında akmaz. Bitüm 140-180 °C'de yüklenir ve soğursa tankın içinde katılaşır; ağır fuel oil ve melas da soğukta koyulaşıp boşaltmayı imkânsız hale getirir. Isıtmalı tankerler kalın izoleli gövdeyle ürünün ısısını korur, gerektiğinde brülör ya da ısıtma serpantiniyle ürünü yeniden ısıtır.
Bitüm tankerleri genellikle brülörlüdür; serpantinli tanklar ise sıcak yağ ya da buharla ısıtılan ürünlerde kullanılır. Yüksek sıcaklıkta taşınan ürünler ADR'de ayrıca tanımlanır ve aracın turuncu plakasında farklı tehlike numarası yer alır. Isıtmalı tankerin çalışma biçimini kendi yazısında anlattık.
Isıtmalı tanker nedir? Asfalt ve bitüm taşıma
Su tankeri ve izotank
Su tankeri, içme ve kullanma suyu, inşaat ve proses suyu taşıyan tanktır. İçme suyunda tankın gıdaya uygun malzemeden olması, temiz tutulması ve başka ürüne kullanılmaması gerekir; proses ve inşaat suyunda bu şartlar daha esnektir. Su yoğunluğu 1 kg/L olduğu için yarı römork tanker tipik olarak 26.000 litre su taşır.
İzotank ise bir kullanım alanı değil, bir gövde biçimidir: uluslararası konteyner ölçüsündeki çerçeveye oturtulmuş paslanmaz tank. Gemi, tren ve karayolu arasında ürün aktarılmadan geçebildiği için ithalat ve ihracatta tercih edilir. Gıda da, kimyasal da taşıyabilir; ama her izotank kendi geçmişine ve sertifikasına göre belirli ürünlere ayrılır.
Doğru tanker çeşidini nasıl seçeriz?
Seçim dört soruyla yapılır. Birincisi ürünün ne olduğu: gıda mı, ADR kapsamında bir kimyasal mı, akaryakıt mı? İkincisi tankın malzemeye uyumu: ürün alüminyuma, paslanmaz çeliğe ya da kauçuk kaplamaya zarar veriyor mu? Bu bilgi ürünün güvenlik bilgi formundan ve üreticinin malzeme uyum tablosundan alınır. Üçüncüsü sıcaklık: ürün oda sıcaklığında akıyor mu, yoksa ısıtma ya da soğuk zincir mi istiyor?
Dördüncü soru boşaltma tarafıdır. Alıcının deposu yerin altında mı, üstünde mi? Pompa mı, kompresör mü, gravite mi kullanılacak? Hortum boyu ne kadar? Bu cevaplar tankerin üstündeki donanımı belirler. Örneğin aynı sıvı kostik, alıcı tesiste pompa yoksa kompresörlü bir tankerle gönderilir. Çeşidi doğru seçilmiş ama donanımı yanlış tanker, teslim noktasında saatlerce bekler.
Bu dört sorunun cevabını teklif aşamasında isteriz: ürün adı ve varsa UN numarası, SDS, miktar, yükleme ve teslim yeri, tarih ve boşaltma şekli. Tank çeşidini, hacmi ve gereken belgeleri bu bilgilerle 10 dakika içinde yazılı olarak bildiririz.
Sıvı tankeri sanılan ama başka sınıfa giren araçlar
Silobas da dışarıdan bir tankere benzer, ama sıvı taşımaz. Silobas; çimento, kireç ve granül gibi kuru toz yükleri kapalı tankta taşıyan, kompresörle siloya basan araçtır. Sıvı tankerinin vanaları, bölmeleri ve iç yüzeyi tozla çalışmaz; silobasın hava ile akışkanlaştırma sistemi de sıvıyla çalışmaz. İkisi ayrı işin aracıdır.
LPG, propan, bütan ve amonyak gazı gibi basınç altında sıvılaştırılmış gazları taşıyan tankerler de ayrı bir sınıftır. Bunlar kalın cidarlı basınçlı kaplardır, farklı tank kodu, farklı muayene ve farklı işletme kuralları ister. Biz bu yükleri taşımıyoruz; çalıştığımız alan atmosferik basınçta taşınan sıvılardır.