Turuncu plaka nedir? Tanker üstündeki sayıları okumak

Otoyolda önünüzdeki tankerin arkasında, üstte 33, altta 1203 yazan turuncu bir levha görürsünüz. Bu levha, aracın benzin taşıdığını ve yükün kolay alevlenir bir sıvı olduğunu söyler. Bir kaza anında itfaiyeci, sürücüye ulaşamasa bile bu iki sayıdan ne ile karşı karşıya olduğunu anlar; suyla mı, köpükle mi müdahale edeceğine buna göre karar verir. Turuncu plakanın varlık sebebi budur.

Turuncu plaka ADR'de 'turuncu renkli plaka' olarak geçer ve tehlikeli maddelerin karayoluyla taşınmasını düzenleyen kuralların en görünür parçasıdır. Aşağıda plakanın ölçülerini, üst ve alt satırdaki sayıların anlamını, en sık görülen tehlike numaralarını, X önekini, boş turuncu plakayı, çok bölmeli araçlarda plakaların nasıl kullanıldığını ve tank boşaldığında plakanın neden yerinde kaldığını sırayla ele alıyoruz.

Turuncu plaka ne anlama gelir?

Turuncu plaka, aracın tehlikeli madde taşıdığını gösteren uyarı levhasıdır. Standart ölçüsü 40 cm genişlik ve 30 cm yüksekliktir, çevresi siyah bir çerçeveyle çizilidir. Yansıtıcı turuncu zemin üzerinde, plakayı yatay olarak ikiye bölen siyah bir çizgi bulunur. Tankerlerde ve dökme yük taşıyan araçlarda bu iki bölmeye siyah rakamlarla iki ayrı sayı yazılır.

Plaka, araç üstündeki tehlike etiketlerinden farklıdır. Elmas biçimli büyük etiketler (alev, aşındırıcı madde, çevreye zararlı madde simgeleri) tehlikenin sınıfını resimle gösterir. Turuncu plaka ise maddenin kimliğini ve tehlikenin türünü sayıyla verir. İkisi birlikte kullanılır; biri ötekinin yerine geçmez. Plaka yanmaz malzemeden yapılır ve 15 dakika ateşe maruz kaldıktan sonra da okunabilir kalmalıdır.

Üst satır: tehlike tanımlama numarası

Üst satırdaki iki ya da üç haneli sayıya tehlike tanımlama numarası denir; sahada kısaca 'tehlike numarası' ya da 'Kemler kodu' diye anılır. İlk rakam ana tehlikeyi gösterir: 2 gaz, 3 alevlenir sıvı, 4 alevlenir katı, 5 yükseltgen madde, 6 zehirli madde, 7 radyoaktif madde, 8 aşındırıcı madde, 9 diğer tehlikeler. İkinci ve üçüncü rakamlar ek tehlikeleri gösterir.

Bir rakamın iki kez yazılması tehlikenin şiddetli olduğunu anlatır. 33 kolay alevlenir sıvıyı, 88 çok aşındırıcı maddeyi gösterir. İkinci hanedeki 0 ise ek bir tehlike olmadığını söyler; 30 ve 80 böyle okunur. Bu basit sistem sayesinde, maddenin adını bilmeyen biri bile plakaya bakarak yangın mı, zehirlenme mi, yanık mı riskiyle karşı karşıya olduğunu anlayabilir.

En sık görülen tehlike numaraları

Tanker taşımacılığında birkaç tehlike numarası sürekli karşımıza çıkar. Aşağıdaki tablo, taşıdığımız ürünlerden örneklerle bu numaraların ne anlattığını gösteriyor. ADR künyeleri ürünün kendi formülasyonuna göre değişebilir; kesin değer her zaman ürünün güvenlik bilgi formundan (SDS) alınır.

Tablodaki 99 numarası çoğu zaman şaşırtır. Bitüm kendi başına zehirli ya da aşındırıcı değildir; ama 140-180 °C'de taşındığı için tehlikelidir. Yüksek sıcaklıkta taşınan maddeler bu nedenle 99 numarasıyla işaretlenir. Fuel oil'de görülen 90 ise maddenin çevre için tehlikeli olduğunu, sızıntının toprak ve suya zarar vereceğini anlatır.

Motorin taşıma →Metanol taşıma →Asfalt ve bitüm taşıma →

X öneki: suyla tehlikeli tepkime

Bazı plakalarda tehlike numarasının önünde bir X harfi bulunur. X, maddenin suyla tehlikeli biçimde tepkimeye girdiğini anlatır. Böyle bir araca kaza anında su sıkılmaz; su, yangını söndürmek yerine şiddetli ısı, zehirli gaz ya da patlama riskine yol açabilir. Örneğin dumanlı sülfürik asit (oleum) X886 numarasıyla taşınır.

X öneki müdahale ekipleri için en kritik uyarıdır. Sürücünün yanındaki yazılı talimatta da bu sebeple suyla temas konusunda ayrıca uyarı bulunur. Bizim taşıdığımız ürünlerin çoğunda X öneki yoktur; ama gönderenin SDS'sinde suyla tepkime uyarısı varsa, plakanın ve talimatın buna göre hazırlandığını yükleme öncesinde kontrol ederiz.

Alt satır: UN numarası

Alt satırdaki dört haneli sayı UN numarasıdır. Birleşmiş Milletler'in tehlikeli maddeler listesinde her maddeye ya da madde grubuna verilen kimlik numarasıdır. 1202 motorini, 1203 benzini, 1830 sülfürik asidi, 1789 hidroklorik asidi, 1824 sıvı kostiği gösterir. UN numarası bilinince maddenin adı, sınıfı, ambalaj grubu, gereken tank kodu ve tünel kısıtlaması ADR tablosundan okunur.

Turuncu plakadaki UN numarası, taşıma evrakındaki numarayla birebir aynı olmalıdır. Denetimde ilk bakılan noktalardan biri budur. Bu yüzden teklif aşamasında ürünün UN numarasını ve SDS'sini isteriz: doğru plaka, doğru tank ve doğru evrak bu iki bilgiden çıkar.

Tehlikeli madde (ADR) taşıma →ADR belgesi nedir? →

Boş turuncu plaka ne demek?

Üzerinde hiç sayı olmayan turuncu plaka da görürsünüz. Boş plaka, aracın tehlikeli madde taşıdığını söyler ama hangi madde olduğunu söylemez. Ambalajlı tehlikeli madde taşıyan kamyonlar, belirli miktarın üzerine çıktıklarında önde ve arkada boş turuncu plaka taşır. Farklı ürünleri farklı bölmelerde taşıyan tankerlerde de ön ve arka plakalar boş olabilir; sayılar o zaman bölmelerin yanlarındaki plakalarda yer alır.

Araç tehlikeli madde taşımıyorsa turuncu plakalar kapatılmalı ya da sökülmelidir; birçok araçta katlanır ya da kapaklı plaka tutucuların kullanılması bundandır. Numarasız, boş turuncu plaka da bir bildirimdir: araçta tehlikeli madde bulunduğunu gösterir. Gıda tankerlerinde süt, yağ ya da şurup ADR kapsamında olmadığı için turuncu plaka takılmaz; araçta plaka varsa kapatılır ya da sökülür. ADR kapsamı dışındaki her yükte kural aynıdır: açık bırakılmış bir turuncu plaka, numaralı olsun numarasız olsun, yol denetimine ve kaza anında müdahale ekiplerine yanlış bilgi verir.

Çok bölmeli araçta plakalar nasıl kullanılır?

Tek bir ürün taşıyan tankerde önde ve arkada üzerinde tehlike numarası ve UN numarası yazan iki turuncu plaka yeterlidir. Farklı ürünler farklı bölmelerde taşınıyorsa kural değişir: her bölmenin yan tarafına, o bölmedeki ürünün numaralarını taşıyan plaka konur, ön ve arka plakalar ise boş bırakılır. Böylece müdahale eden kişi hangi bölmede ne olduğunu yandan görebilir.

Akaryakıtta pratik bir istisna vardır. Motorin ve benzin gibi akaryakıtları aynı tankerin farklı bölmelerinde taşırken, ön ve arka plakada en tehlikeli ürünün numarası yazılıyorsa yan plakalar gerekmez. Benzin ve motorin birlikte taşınıyorsa ön ve arka plakada benzinin numarası, yani 33/1203 yer alır. Bölmeli akaryakıt dağıtımında bu düzen sürekli kullanılır.

Akaryakıt taşıma kuralları →Benzin taşıma →

Tank boşaldıktan sonra plaka kalır mı?

Evet, kalır. Boşaltılmış ama temizlenmemiş bir tank, ADR açısından hâlâ dolu tank gibi işlem görür. Tankın dibinde, vanalarda ve hortumlarda kalan ürün ve özellikle buhar, dolu tank kadar tehlikeli olabilir; benzin buharıyla dolu boş bir bölme, dolu bir bölmeden daha kolay tutuşur. Dolayısıyla boş dönüşte de turuncu plakalar yerinde durur, taşıma evrakında 'boş, temizlenmemiş' ibaresi ve son yükün bilgisi yer alır.

Plaka ancak tank temizlenip gazdan arındırıldıktan sonra kapatılabilir. Sahada sık görülen hata, boşaltma biter bitmez plakayı katlayıp yola çıkmaktır. Biz bunu yapmayız; plaka, tank temizlenene kadar son taşınan ürünün numarasını gösterir. Turuncu plakanın kendisinin yanında, sürücünün SRC5 belgesi ve aracın ADR uygunluk belgesi de bu boş seferde geçerli olmalıdır.

Tanker yıkama belgesi →