Akaryakıt taşıma kuralları: yönetmelik, belgeler ve sahada uygulama
Akaryakıt taşımak, tehlikeli madde mevzuatı, karayolu taşıma mevzuatı ve akaryakıt piyasası düzenlemelerinin kesiştiği bir iştir. Bu yazıda bir tanker seferinin yüklemeden boşaltmaya kadar hangi kurallara bağlı olduğunu sahadaki sırasıyla anlatıyoruz.
Motorin ve benzin, ADR'de alevlenir sıvılar sınıfında, yani sınıf 3'te yer alır. Bu sınıflandırma, aracın nasıl yapılacağından sürücünün hangi eğitimi alacağına, sefer evrakından boşaltma alanında alınacak önlemlere kadar her şeyi belirler. Türkiye'de ADR kuralları Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı'nın Tehlikeli Malların Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik'i ile uygulanır. Ticari taşımacılık yapan firmalar ayrıca Karayolu Taşıma Yönetmeliği kapsamında yetki belgesi almak zorundadır.
Bunlara bir üçüncü katman eklenir: akaryakıt piyasası. Ürünün kime ait olduğu, kimden kime satıldığı ve nereye teslim edileceği Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu'nun (EPDK) lisans sistemine bağlıdır. Taşıyıcı bu zincirin içinde ürünün sahibi değil, emanetçisidir. Aşağıda bu üç katmanı ayrı ayrı açıyor ve sahada en sık yapılan hataları sıralıyoruz. Mevzuat madde numarası vermiyoruz; güncel metin için ilgili bakanlık ve kurumun yayımladığı yönetmeliklere bakılmalıdır.
Akaryakıt taşıma yönetmeliği: hangi mevzuat geçerli?
'Akaryakıt taşıma yönetmeliği' adıyla tek bir metin yoktur; bir tanker seferine üç ayrı mevzuat aynı anda uygulanır. Birincisi tehlikeli madde mevzuatıdır: Tehlikeli Malların Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik, ADR anlaşmasının teknik hükümlerini Türkiye'de yürürlüğe koyar. Araç donanımı, tank kodu, turuncu plaka, sürücü eğitimi, taşıma evrakı ve tehlikeli madde güvenlik danışmanı (TMGD) yükümlülüğü buradan gelir.
İkincisi Karayolu Taşıma Yönetmeliği'dir. Ücret karşılığı yük taşıyan firmanın yetki belgesi alması, araçların bu belgeye kayıtlı olması ve sürücülerin mesleki yeterlilik şartları bu metne bağlıdır. Üçüncüsü akaryakıt piyasası mevzuatıdır: EPDK'nın lisans düzeni, ürünün dağıtıcıdan bayiye ya da lisanslı tüketiciye nasıl satılacağını ve hangi belgelerle hareket edeceğini düzenler. Taşıyıcı olarak biz ilk ikisinden doğrudan, üçüncüsünden ise yükün sahibi üzerinden sorumluyuz.
Araç kuralları: tank kodu, ADR uygunluk ve donanım
Akaryakıt tankeri, taşıyacağı ürünün tank kodunu karşılamalıdır. Motorin için LGBV, benzin için LGBF kodlu tank yeterlidir; LGBF tank motorini de taşıyabilir, tersi geçerli değildir. Tank kodu, tankın hesap basıncını, dolum ve boşaltma açıklıklarını ve emniyet donanımını tanımlayan kısaltmadır. Tankın periyodik muayeneleri yapılmış ve tank plakasında işlenmiş olmalıdır.
Araç için yıllık yenilenen ADR uygunluk belgesi gerekir; bu belge aracın tehlikeli madde taşımaya uygun elektrik donanımına, fren sistemine ve yangın önlemlerine sahip olduğunu gösterir. Araçta ürüne uygun yangın söndürücüler, takoz, uyarı işaretleri, el feneri, kişisel koruyucu donanım ve sızıntı müdahale malzemesi bulunur. Önde ve arkada turuncu plaka takılır: motorinde 30/1202, benzinde 33/1203. Üst satır tehlike numarası, alt satır UN numarasıdır.
Sürücü ve firma belgeleri: SRC5, yetki belgesi, TMGD
Akaryakıt tankerini kullanan sürücüde mesleki yeterlilik belgesinin yanında SRC5 belgesi bulunmalıdır. SRC5, ADR temel eğitimi ile tanker eğitiminin birlikte alındığını gösterir ve süreli bir belgedir; süresi dolmadan tazeleme eğitimiyle yenilenir. Sürücünün kendi belgesi kadar, taşıdığı ürünün tehlikelerini ve yazılı talimattaki acil durum adımlarını bilmesi de beklenir.
Firma tarafında akaryakıt taşımacılığı için ayrı bir 'akaryakıt yetki belgesi' yoktur; ücret karşılığı yük taşıyan firma Karayolu Taşıma Yönetmeliği kapsamındaki K türü yetki belgesine sahip olmalı ve tankerleri bu belgeye kayıtlı olmalıdır. Tehlikeli madde taşıyan ve gönderen işletmelerin ayrıca bir tehlikeli madde güvenlik danışmanı ile çalışması ve tehlikeli madde faaliyet belgesi alması gerekir. Bizim yetki belgemiz K türüdür; araç ve sürücü belgelerini sefer öncesinde gönderene iletiriz.
Yüklemede kurallar: alttan dolum, buhar geri kazanımı, topraklama
Terminallerde akaryakıt alttan dolumla yüklenir. Tankerin altındaki API kaplinlere dolum kolları bağlanır, her bölme sayaçla dolar. Bölme dolarken içindeki hava ve yakıt buharı dışarı çıkar; buhar geri kazanım hattı bu buharı açık havaya vermek yerine terminale geri gönderir. Benzinde buhar miktarı yüksek olduğu için bu bağlantı özellikle önemlidir. Taşma önleyici sensörler bölme dolduğunda dolumu otomatik keser.
Dolumdan önce araç topraklanır. Akan sıvı statik elektrik üretir; topraklama kablosu bu yükü güvenle toprağa aktarır ve kıvılcım riskini ortadan kaldırır. Terminal sistemi topraklama bağlanmadan dolumu başlatmaz. Dolum sırasında motor kapalıdır, sürücü araç başındadır. Dolum bitince bölme vanaları mühürlenir, mühür numaraları ve her bölmenin gözlenen ve 15 °C'ye düzeltilmiş litresi yükleme fişine yazılır.
Akaryakıt taşıma belgesi: seferde hangi evrak bulunur?
Sahada 'akaryakıt taşıma belgesi' denildiğinde çoğunlukla ADR taşıma evrakı kastedilir. Bu evrakta UN numarası, ürünün ADR'deki resmi adı, sınıfı, ambalaj grubu, miktarı, tünel kısıtlama kodu, gönderen ve alıcı bilgileri yer alır. Motorin için ambalaj grubu III, benzin için II'dir. Evrakın yanında sürücünün anladığı dilde yazılı talimat, aracın ADR uygunluk belgesi, sürücünün SRC5 belgesi, sevk irsaliyesi ve terminalin yükleme fişi bulunur.
Akaryakıt piyasası tarafındaki evrak ise ürünün sahipliğini ve satışını gösterir. Taşıyıcı ürünün sahibi değildir; ürün lisans sahibi dağıtıcıya, bayiye ya da ürünü satın alan tüketiciye aittir. Bu yüzden teslim yalnız irsaliyede yazan alıcıya ve adrese yapılır. Rota üzerinde irsaliyede olmayan bir noktaya ürün bırakmak, hem piyasa mevzuatı hem ticari güven açısından kabul edilemez. Akaryakıtta uygulanan ulusal marker denetimi de bu nedenle önemlidir: tanker ürüne hiçbir şey eklemez, karıştırmaz.
| BELGE | KİME AİT | NE GÖSTERİR |
|---|---|---|
| ADR taşıma evrakı | Sefer | UN no, sınıf, miktar, tünel kodu |
| Yazılı talimat | Sürücü | Acil durum adımları |
| ADR uygunluk belgesi | Araç | Aracın tehlikeli madde uygunluğu |
| SRC5 | Sürücü | ADR temel ve tanker eğitimi |
| Yükleme fişi ve irsaliye | Yük | Litre, mühür no, alıcı |
| K türü yetki belgesi | Firma | Ticari taşıma yetkisi |
İstasyonda boşaltma kuralları
Akaryakıt istasyonunda boşaltma, istasyon görevlisiyle birlikte yapılan bir prosedürdür. Önce tanker belirlenen boşaltma alanına yanaşır, motor durdurulur, el freni çekilir ve takozlar konur. Çevreye uyarı konileri yerleştirilir, yangın söndürücü hazır tutulur. Araç topraklanır. Ardından yer altı tankının ürün tipi ve boş hacmi istasyon görevlisiyle birlikte kontrol edilir; motorin bölmesinin benzin tankına boşaltılması gibi bir karışım hatası en pahalı hatalardan biridir.
Boşaltma gravite ile yapılır: bölme vanasından çıkan hortum yer altı tankının dolum ağzına bağlanır. Benzinde istasyon buhar geri kazanım hattı da tankere bağlanır, böylece yer altı tankından çıkan buhar tankere döner. Boşaltma boyunca sürücü hortum başındadır, sigara ve açık ateş yasaktır, istasyonda yakıt ikmali çoğunlukla geçici olarak durdurulur. Boşaltma bitince bölmenin boşaldığı kontrol edilir, teslim tutanağı imzalanır.
Akaryakıt taşıma Benzin taşıma
Sık yapılan hatalar
Sahada en sık gördüğümüz hatalar şunlardır: ürüne uygun olmayan tank kodu ile yükleme, süresi dolmuş SRC5 ya da ADR uygunluk belgesi, taşıma evrakında UN numarası ya da miktarın eksik yazılması, turuncu plakanın ürüne göre değiştirilmemesi, boşaltmada topraklamanın atlanması ve yer altı tankı kontrol edilmeden boşaltmaya başlanması. Bunların çoğu kaza olmadan da denetimde aracın durdurulmasına ve idari yaptırıma yol açar.
Bir de teslim tarafındaki hata vardır: teslimde gözlenen litrenin yükleme fişindeki 15 °C'ye düzeltilmiş litreyle karşılaştırılması. Yazın sıcak tankta ölçülen litre fazla, kışın soğuk tankta eksik görünür. Doğru karşılaştırma iki tarafı da aynı sıcaklığa düzelterek yapılır; teslim tutanağına ürün sıcaklığını yazdırmamızın sebebi budur.
Son olarak tünel kuralları sık atlanır. Motorin ve benzinin tünel kısıtlama kodu (D/E)'dir; dolu tanker D ve E kategorili tünellere giremez, rota buna göre çizilir. Navigasyonun önerdiği en kısa yol her zaman tankere açık yol değildir. Sefer öncesinde güzergâh tünel kategorileriyle birlikte kontrol edilir.
Taşıma talebinde hangi bilgiler istenir?
Akaryakıt seferi için şu bilgiler yeterlidir: yükleme terminali, teslim adresi ve teslim noktası tipi (istasyon, şantiye deposu, fabrika tankı), ürün ve UN numarası, litre ya da ton, tarih ve boşaltma şekli (gravite ya da pompa). Ürün sahibinin ve alıcının bilgileri irsaliyeye işleneceği için sipariş aşamasında net olmalıdır.
Bölmeli tankerle aynı seferde birden fazla teslim noktasına dağıtım da mümkündür; her bölme ayrı tutanakla teslim edilir. Teklifinizi 10 dakika içinde yazılı olarak veririz; fiyatın hangi kalemlerden oluştuğunu ayrı yazıda anlattık.