Akaryakıt tankerinde bölmeler: kaç tane, ne kadar, neden?
Yarı römork akaryakıt tankerleri çoğunlukla 4-6, kamyon tankerleri 3-5 bölmelidir. Bölme sayısı ve her bölmenin hacmi; teslim noktası sayısını, kaç farklı ürünün aynı seferde gideceğini ve yolda yükün nasıl davranacağını belirler.
Bir akaryakıt istasyonu bizden 'iki motorin, bir benzin' istediğinde aslında bölme konuşuyordur. Tanker tek bir büyük hazne olarak çalışmaz; içi enine perdelerle birbirinden tamamen ayrılmış bölmelere bölünür. Her bölmenin kendi dolum ağzı, kendi alt vanası ve kendi ölçüsü vardır. Böylece aynı araç bir seferde farklı ürünleri ya da aynı ürünü farklı adreslere taşıyabilir.
Bu yazıda akaryakıt tankerinin kaç bölmeli olduğunu, bölme hacimlerinin neye göre seçildiğini, bölmenin neden gerekli olduğunu, mühürlü bölme teslimini, bölme kalibrasyonunu, boş bölmeyle seyrin dingil yüküne etkisini ve farklı ürünler arasında hat boşaltmanın neden atlanmaması gerektiğini anlatıyoruz.
Akaryakıt tankeri kaç bölmeli olur?
Akaryakıt tankerleri genellikle 3 ile 6 arasında bölmeyle üretilir. Şehir içi dağıtımda kullanılan iki dingilli kamyon tankerleri 3-4 bölmeli, üç ve dört dingilli kamyonlar 4-5 bölmelidir. 30-36 m³'lük yarı römork tankerlerde 4, 5 ya da 6 bölme yaygındır. Altı bölmenin üstü pek görülmez; her yeni bölme ek perde, ek vana, ek dolum ağzı ve ek ağırlık demektir.
Bölme sayısı tankerin hangi işe yapıldığını da gösterir. Terminalden tek bir depoya tek ürün taşıyan tanker için az ve büyük bölme yeterlidir. İstasyon istasyon dolaşan dağıtım tankerinde ise çok ve küçük bölme işe yarar. Sefer planında ilk baktığımız şey bu yüzden tankerin toplam hacmi kadar bölme dağılımıdır.
Bölmeler tankın içinde enine perdelerle ayrılır. Her bölmenin üstünde bir dom kapağı ve dolum ağzı, altında bir dip vanası bulunur; birçok tankerde dip vanaları acil durumda tek bir kumandayla kapatılabilir. Bölme numaraları genellikle önden arkaya doğru verilir ve yükleme belgesinde, mühür kayıtlarında ve teslim fişinde bu numaralarla anılır.
| ARAÇ | TİPİK HACİM | BÖLME SAYISI | YAYGIN KULLANIM |
|---|---|---|---|
| İki dingilli kamyon tankeri | 8-12 m³ | 3-4 | Şehir içi, küçük depolar |
| Üç-dört dingilli kamyon tankeri | 15-22 m³ | 4-5 | İstasyon ve şantiye dağıtımı |
| Yarı römork tanker | 30-36 m³ | 4-6 | Terminalden depo ve istasyona |
Tanker kaç litre alır? Tanker çeşitleri
Bölme hacimleri neye göre seçilir?
Bölmeler eşit olmak zorunda değildir. 36 m³'lük bir yarı römork tanker örneğin 7, 7, 5, 5, 6 ve 6 m³'lük altı bölmeye ayrılabilir. Hacimler, tankerin çalışacağı müşterilerin depo büyüklüğüne ve sipariş alışkanlığına göre seçilir. İstasyon yeraltı tankları çoğunlukla 10-30 m³ arasındadır ve ikmal genellikle 5.000-10.000 litrelik partilerle istenir; bölme hacimleri de bu aralığa oturur.
Bir sınır daha vardır. ADR, ince akışkan sıvıların taşındığı ve bölme ya da dalga kırıcıyla 7.500 litreyi aşmayan kesimlere ayrılmamış gövdelerde doluluk oranını sınırlar; böyle bir gövde ya büyük ölçüde dolu ya da büyük ölçüde boş yola çıkmalıdır. Akaryakıt bölmelerinin çoğunun 7-8 m³ civarında ya da altında tutulması, büyük bölmelerde ise dalga kırıcı perde bulunması bununla ilgilidir. Kesin doluluk sınırları tankın onay belgesine ve ADR'nin güncel metnine göre uygulanır.
Bölme neden var? Çalkantı, çok noktalı teslim, farklı ürün
Bölmenin ilk görevi çalkantıyı kesmektir. 30 m³ sıvı tek bir haznede frenleme ya da virajda bir yandan öbürüne vurur; bu dalga aracı iter, devrilme riskini artırır. Bölmeler ve dalga kırıcılar sıvı kütlesini küçük parçalara ayırır, her parça daha az hareket eder. Dolu ya da boş bölme sorun yaratmaz; risk yarı dolu bölmededir.
İkinci görev çok noktalı teslimdir. Bir seferde üç istasyona 8.000, 10.000 ve 12.000 litre bırakılacaksa bölmeler bu litrelere göre doldurulur, her adreste ilgili bölmeler boşaltılır. Üçüncü görev farklı ürünü ayrı tutmaktır: motorin, benzin ve gazyağı aynı seferde ama ayrı bölmelerde gider. Bu durumda turuncu plakaların nasıl kullanılacağı da bölme düzenine göre belirlenir.
Turuncu plaka nedir? Akaryakıt taşıma
Bölmeli teslim ve mühür
Terminalde her bölme ayrı sayaçla doldurulur. Dolum bitince bölmenin dolum kapağı ve alt vanası numaralı mühürle kapatılır. Mühür numaraları, her bölmenin ürünü, gözlenen litresi ve 15 °C'ye düzeltilmiş litresi yükleme belgesine yazılır. Bu kayıt, ürünün terminalden çıktığı haliyle teslim noktasına geldiğinin kanıtıdır.
Teslimde alıcı önce mühürlerin sağlam olduğunu ve numaraların belgedekiyle aynı olduğunu kontrol eder. Sonra bölme, gravite ya da sayaçlı pompayla boşaltılır. Bölmenin tamamı boşaltılıyorsa teslim edilen litre yükleme belgesindeki litredir. Kısmi teslim yapılacaksa sayaç gerekir ve kalan miktar yeni bir kayıtla devam eder. Mühürsüz ya da numarası tutmayan bölme tartışma sebebidir; biz bu durumda boşaltmaya başlamadan gönderene ve alıcıya haber veririz.
Bölme kalibrasyonu ve ölçüm
Her bölmenin hangi seviyede kaç litre aldığı kalibrasyonla belirlenir. Kalibrasyonda bölme bilinen miktarlarda suyla doldurulur ve seviye işaretlenir; sonuç bölme bazında bir ölçü cetveline ya da işaretli ölçü çubuğuna dönüşür. Birçok akaryakıt tankerinde bölmenin içinde, belirli bir litreyi gösteren seviye işareti de bulunur.
Kalibrasyon belgesinin geçerli olması, sayaç arızası ya da itiraz durumunda tek güvenilir ölçüdür. Tank onarım görürse, perde değişirse ya da gövdede ezilme olursa kalibrasyon yenilenir. Faturalama ise sıcaklığa göre düzeltilmiş litreyle yapılır; motorin ısındıkça genleşir ve aynı kütle daha çok litre gösterir. Bunun hesabını ayrı bir yazıda anlattık.
Boş bölmeyle seyir ve dingil dengesi
Her sefer bütün bölmeleri doldurmaz. 20.000 litrelik bir sipariş 36 m³'lük tankerde bazı bölmelerin boş kalması demektir. Hangi bölmenin boş kalacağı rastgele seçilmez. Öndeki bölmeler yükü çekicinin tahrik dingiline, arkadaki bölmeler yarı römork dingillerine bindirir; yanlış dağılım bir dingili sınırın üstüne çıkarırken ötekini hafifletir, fren ve yol tutuşunu bozar.
Çok noktalı teslimde aynı hesap yolculuk boyunca tekrar yapılır. İlk adreste arka bölmeler boşalırsa ön taraf ağırlaşır, ön bölmeler boşalırsa arka. Dağıtım sırası, hem rota hem dingil dengesi gözetilerek kurulur. Kısmen boşaltılmış bölmeyle uzun yol yapmaktan kaçınırız; bölmeler ya dolu ya boş seyretmelidir.
Boş bölme tehlikesiz bölme anlamına gelmez. Benzin taşımış ve boşaltılmış bir bölme buharla doludur ve ADR açısından temizlenene kadar dolu bölme gibi işlem görür. Turuncu plaka ve taşıma evrakı da bu duruma göre düzenlenir.
Çok ürünlü yüklemede hat boşaltma
Bölmeler birbirinden ayrıdır ama altlarındaki boşaltma hatları, vanalar ve kaplinler ürünün bir kısmını tutar. Önceki seferde benzin taşımış bir bölmeye motorin dolduruluyorsa, hatta kalan birkaç litre benzin motorinin parlama noktasını düşürebilir ve ürünü spesifikasyon dışına çıkarabilir. Tersi de oktan ve buhar basıncı açısından sorun yaratır.
Bu nedenle ürün değişen her bölmede, dolumdan önce bölme ve hat tamamen boşaltılır, vana ve kaplinlerin kuru olduğu kontrol edilir. Bazı tankerlerde her bölmenin hattı ayrıdır, bazılarında ortak bir kollektör kullanılır; ortak hatta ürün sırası ve boşaltma ayrıca planlanır. Jet yakıtı gibi saflık şartı yüksek ürünler ise yalnız o ürüne ayrılmış tankerle taşınır.
Benzin taşıma Jet yakıtı taşıma
Bölmeli sefer için bizden ne istenir?
Bölmeli bir akaryakıt seferini doğru kurmak için şu bilgilere ihtiyaç duyarız: yükleme terminali, teslim adresleri ve her adrese bırakılacak ürün ve litre, depoların boş hacmi, boşaltmanın gravite mi pompayla mı yapılacağı ve teslim saatleri. Bu bilgiler gelince uygun bölme düzenine sahip tankeri sözleşmeli tanker ağımızdan seçeriz.
Teklifi bölme planıyla birlikte yazılı veririz: hangi bölmede ne olacağı, hangi sırayla teslim edileceği ve kaç sefer gerektiği teklifte görünür. Teklif talebinize yükleme ve teslim yerini, ürünü, miktarı, tarihi ve boşaltma şeklini eklemeniz yeterlidir.