Melas, şeker pancarından şeker kristali alındıktan sonra geriye kalan koyu kahverengi, şurup kıvamında bir sıvıdır. İçinde hâlâ yüzde 45-50 civarında şeker bulunur; bu sayede yem sanayinde enerji kaynağı ve bağlayıcı, maya ve alkol sanayinde fermantasyon hammaddesi olarak kullanılır. Kuru maddesi yüksek olduğu için hem çok ağırdır hem de soğukta neredeyse akmaz hale gelir.
Melas taşımada iki soru öne çıkar: tank kaç ton alır ve ürün boşaltma noktasında akar mı? İlkinin cevabı yoğunlukta, ikincisinin cevabı sıcaklıktadır. Yaz aylarında melas normal bir gıda tankıyla ve pompayla rahatça boşaltılır; kasımdan marta kadar ise ısıtmalı ya da en azından iyi izoleli tank ve güçlü pompa gerekir. Biz bunu teklif aşamasında sorarız, rampada değil.
Melas nereden çıkar, nereye gider?
Türkiye'de melasın kaynağı pancar şekeri fabrikalarıdır. Fabrikalar şeker pancarı hasadından sonra, genellikle eylülden ocağa kadar süren kampanya döneminde çalışır ve melas bu dönemde birikir. Konya, Eskişehir, Adapazarı ve Orta Anadolu'nun diğer pancar bölgelerindeki fabrikalar başlıca çıkış noktalarıdır. Kampanya bittikten sonra melas fabrika tanklarında stoklanır ve yıl boyunca sevk edilir.
Alıcı tarafında üç ana grup vardır: yem fabrikaları, maya üreticileri ve fermantasyonla alkol ya da başka ürünler elde eden tesisler. Yem fabrikası melası pelet yemde bağlayıcı ve lezzet verici olarak kullanır; maya tesisi ise ana besin kaynağı olarak alır. Bu tesislerin büyük kısmı düzenli, haftalık ya da aylık sevkiyatla çalışır.
Konya melas taşıma Adana melas taşıma
1,4 t/m³: tank neden yarı dolu gider?
Melasın yoğunluğu yaklaşık 1,4 ton/m³'tür, yani bir metreküp melas sudan yüzde 40 daha ağırdır. Yarı römork tankerde net yük yasal toplam ağırlık sınırı nedeniyle 26 ton civarında kalır. 26 ton melas yaklaşık 18,5 m³ eder. 30 m³'lük bir tankın üçte ikisi bile dolmaz.
Yarı dolu tankta yük yolda çalkalanır; ağır bir sıvının dalgası frenlemede ve virajda aracı iter. Bu nedenle melas için ya daha küçük hacimli tank ya da iç dalga kırıcılı (perdeli) ve bölmeli tank tercih edilir. Sürücü de yarı dolu ağır sıvı taşıdığını bilerek sürer: erken fren, yumuşak viraj. Siparişi ton olarak verirseniz kaç seferde biteceğini kesin olarak hesaplarız.
| TANK HACMİ | MELAS (1,4 T/M³) | NOT |
|---|---|---|
| 18 m³ | ~25,2 t | Tank tam dolar; ideal hacim |
| 24 m³ | ~18,5 m³ · 26 t | Tank dörtte üç dolu |
| 30 m³ | ~18,5 m³ · 26 t | Tank üçte ikiden az dolu; perde şart |
Sıvı yoğunluk tablosu ve litre-ton çevirici
Kışın ısıtma: melas kaç derecede akar?
Melasın viskozitesi sıcaklığa çok duyarlıdır. 30-40 °C'de bal kıvamında akar, 10 °C'nin altında ise tank duvarına yapışan, pompanın çekmekte zorlandığı bir kütleye dönüşür. Kış aylarında soğuk tanka yüklenen melas, uzun bir yolculuktan sonra boşaltma noktasına ulaştığında saatlerce boşalmayabilir.
Bu yüzden kışın iki önlem alırız. Birincisi, fabrika melası tanklardan ılık yükler ve biz izoleli gövdeli tank kullanırız; böylece ürün yolda ısısını büyük ölçüde korur. İkincisi, uzun hatlarda ve çok soğuk günlerde ısıtmalı tank devreye girer: tank içindeki serpantin ya da gövde ısıtması melası boşaltma öncesinde akışkan hale getirir. Melası aşırı ısıtmamak da gerekir; çok yüksek sıcaklıkta karamelleşme ve köpürme başlar.
Pompa, hortum ve boşaltma süresi
Melas gravite ile boşalmaz denecek kadar yavaş akar; boşaltma pompayla yapılır. Koyu ürünler için dişli ya da loblu pozitif deplasmanlı pompalar kullanılır, çünkü santrifüj pompa yüksek viskozitede verim kaybeder. Hortum çapı da önemlidir: 3 inç ve üzeri geniş hortum ve mümkün olduğunca kısa hat, boşaltma süresini ciddi biçimde kısaltır.
Yaz aylarında 26 ton melas 45-90 dakikada boşalır; kışın, ürün yeterince ılık değilse bu süre birkaç saate çıkabilir. Alıcı tesisin depo girişinin yüksekliği, tankere uzaklığı ve kendi pompası olup olmadığı teklif aşamasında bilinirse doğru pompa ve hortumla gelinir, bekleme ücreti doğmaz. Boşaltma sonrası tank tabanında kalan ürün mümkün olduğunca sıyrılır.
Hijyen, tank ayrımı ve evrak
Melas yem ve maya sanayinde kullanıldığı için bir gıda ve yem hammaddesidir; tankın gıdaya ya da yeme ayrılmış olması gerekir. Kimyasal ya da akaryakıt taşımış tank melasa kullanılmaz. Yükleme öncesinde tank yıkanır ve yıkama belgesi düzenlenir; melas yapışkan olduğu için boşaltma sonrası yıkamada sıcak su ve yeterli süre gerekir.
Melas ADR kapsamında tehlikeli madde değildir; turuncu plaka ve SRC5 gerekmez. Seferde irsaliye, kantar fişi, yıkama belgesi ve gerekiyorsa analiz belgesi bulunur. Maya tesisleri genellikle şeker oranı (brix) ve mikrobiyolojik değerler için analiz ister; bu analiz gönderen fabrikadan gelir, biz tankın temizliğinden ve mühürlü teslimden sorumluyuz.
Tanker yıkama belgesi nedir? Sıvı gıda taşıma
Melas nakliye fiyatını ne belirler?
Melas navlununu mesafe, sefer tonajı, mevsim ve boşaltma koşulları belirler. Kışın ısıtmalı tank ve uzun boşaltma süresi maliyete eklenir. Yazın aynı hat daha hızlı döner. Şeker fabrikası çıkışında yükleme randevusu ve kantar sırası, alıcı tesiste de boşaltma beklemesi süreyi etkiler. Dönüş yükü bulunabilen hatlarda maliyet düşer.
Teklif için şu bilgiler yeter: yükleme yapılacak fabrika, teslim adresi, ton, tarih ya da aylık sevk planı, boşaltma şekli ve alıcı tesisin kendi pompası olup olmadığı. Yıl boyu düzenli melas alıyorsanız dönemlik tanker kiralamayı da değerlendirin; iki seçeneği yan yana yazılı olarak sunalım.